| نویسندگان | سعید حسن زاده |
|---|---|
| همایش | همایش بینالمللی الهیات زیارت |
| تاریخ برگزاری همایش | ۱۴۰۲ |
| نوع ارائه | سخنرانی |
| سطح همایش | داخلی |
چکیده مقاله
فلاسفه مسلمان همچون کندی، فارابی و ابن سینا همواره به تبیین فلسفی مسائل معاصر و مناسک دینی توجه داشتهاند. ابن سینا در رسالهای تحت عنوان «سبب استجابة الدعاء و کیفیة الزیارة و تأثیرها» (که در برخی نسخ با نامهایی چون «الزیارة» ثبت شده)، به تحلیل فلسفی زیارت و آثار آن پرداخته است. این رساله در پاسخ به نامهای نگاشته شده که در آن شخصی (که در بسیاری از نسخ ابوسعید ابوالخیر معرفی شده) از شیخالرئیس درباره حقیقت زیارت، سبب اجابت دعا و تأثیر آن بر نفوس و ابدان سؤال کرده است. ابن سینا در پاسخ، با ترسیم نظام هستیشناختی خود، جایگاه زیارت را تبیین میکند.
حقیقت زیارت
از دیدگاه ابن سینا، حقیقت زیارت عبارت است از استمداد زائر از فرد زیارتشونده (مزور) برای جلب خیر یا دفع شر. اگرچه فرد مزور در زائر تأثیر میگذارد، اما این تأثیر مستقل از خداوند نیست و در طول فاعلیت واجبالوجود قرار دارد.
مبانی فلسفی: نظام هستی و قانون افاضه
ابن سینا برای توضیح چگونگی تأثیر زیارت، ابتدا سلسلهمراتب هستی را تشریح میکند. واجبالوجود مبدأ کل هستی است و فیض او از طریق «عقول مفارق» و سپس «نفوس فلکی» به عالم ماده میرسد. خداوند در عالم ماده بیواسطه تأثیر نمیگذارد، بلکه عقول و نفوس فلکی واسطههای فیض هستند.
قانون کلیدی در اندیشه ابن سینا این است که برای پدید آمدن هر صورت جدید یا کمال (مانند شفا یا حاجت)، ابتدا باید «استعداد» آن در ماده فراهم شود. هرگاه مادهای مستعد دریافت کمالی شد، موجود مفارق (عقل فعال) بدون بخل آن کمال را افاضه میکند. بنابراین، نقش اصلی در عالم ماده بر عهده «قابلیت و استعداد» گیرنده است.
جایگاه نفوس شریف و مکانیزم تأثیر زیارت
نفوس انسانی در مراتب کمال متفاوتاند. نفس انسان میتواند در مسیر کمال به جایی برسد که شبیه «عقول و نفوس سماوی» گردد. از نظر ابن سینا، چنین نفس شریفی پس از مرگ و جدایی از بدن، نابود نمیشود بلکه به دلیل شباهت با مجردات، در عالم خود باقی و سعادتمند است و همچون عقول، توانایی تأثیرگذاری در عالم ماده را حفظ میکند.
بر این اساس، مکانیزم زیارت چنین تبیین میشود: زائر با توجه و استمداد از روحِ ولیّ خدا (مزور)، در خود «استعداد» دریافت کمال را ایجاد میکند. نفسِ شریفِ مزور نیز که اکنون در حکم یک مبدأ عالی و شبیه عقل فعال است، با مشاهده این استعداد در زائر، کمالِ متناسب (مانند شفا یا رفع مشکل) را به او افاضه میکند.
عوامل مؤثر در کیفیت زیارت
ابن سینا عوامل مؤثر در ایجاد آمادگی (استعداد) برای بهرهمندی از زیارت را به دو دسته تقسیم میکند:
۱. عوامل جسمانی: «مزاج معتدل» و «مکان» دو عامل مهم هستند. اعتدال مزاج گیرندگیِ نفس را بالا میبرد. همچنین حضور فیزیکی بدن زائر در کنار بدن مزور (مکان زیارت) تأثیر بسزایی دارد. مکانهای خاص مانند بیتالله الحرام یا مزار اولیا، سبب تمرکز ذهن و دفع خواطر پریشان شده و استعداد دریافت فیض را افزایش میدهند.
۲. عوامل نفسانی: اموری مانند دوری از تعلقات دنیوی، پرهیز از درگیریهای مادی، و توجه و تفکر در عالم ملکوت، نفس زائر را شریف و قوی کرده و او را برای اتصال به نفوس عالیه و دریافت اثرات زیارت آمادهتر میسازد.
سازگاری با نظام فلسفی ابن سینا
تبیین ارائه شده با سایر آثار ابن سینا سازگار است. ابن سینا در آثار دیگر خود نیز بر «ضرورت استعداد برای افاضه»، «شباهت نفوس کامل به مجردات» و «تأثیر نفس قوی بر عالم ماده» تأکید کرده است.
تفاوت مهمی که مطرح میشود این است که نفس شریف قبل از مرگ (زمان حیات دنیوی)، با «اراده جزئی» و به عنوان «نفس» در مواد تصرف میکند، اما پس از مرگ و مفارقت از بدن، چون اراده جزئی متجدد ندارد، عملکردش کاملاً شبیه عقول مجرد میشود؛ یعنی عملکردش متوقف بر «استعدادِ قابل» (زائر) است و نه اراده شخصیِ جدید. تنها نقطه مبهم در دستگاه فلسفی ابن سینا، چگونگی تأثیرِ دقیقِ «مجاورت فیزیکی اجساد» (تأثیر مکان دفن) بر استعداد نفسانی است که ابن سینا آن را به عنوان یک واقعیت تجربی میپذیرد، هرچند تبیینِ لِمّی (چرایی) دقیق آن دشوار به نظر میرسد.
نتیجهگیری
رساله مذکور نشان میدهد که در فلسفه ابن سینا، زیارت فرایندی عقلانی است که طی آن زائر با رعایت شرایط جسمی و روحی، قابلیت دریافت فیض را پیدا میکند و روحِ ولیّ خدا به عنوان واسطه فیض الهی و شبیه به عقول مجرد، پاسخگوی این نیاز است. این دیدگاه با اصول کلی حکمت مشاء و سایر آثار شیخالرئیس همخوانی دارد.